ქართული ლიტერატურული ნაწარმოებების ეკრანიზაციები

ძმები ლუმიერები

ტექნიკის კიდევ ერთი საოცრება, რომელმაც ხელოვნებას დიდი განძი და დიდი ადამიანები შესძინა, გახლავთ კინო. ფოტოსურათი, რომელიც მანამდე კედელზე უძრავად ეკიდა ან საოჯახო ალბომში იყო ჩაკრული, ამოძრავდა. ეს სასწაული, ანუ გაცოცხლებული ფოტოგრაფია მაყურებელს პირველად წარუდგინეს ოგიუსტ და ლუი ლუმიერებმა 1895 წლის 28 დეკემბერს, პარიზში, კაპუცინების ბულვარზე მდებარე “გრან კაფეს” ფეშენებელურ საბილიარდოში, რომელსაც “ინდური სალონი” ეწოდებოდა.

თავდაპირველად ლუმიერების აპარატს სინემატოგრაფი ერქვა. შემდეგ ეს სახელი ეწოდა სანახაობასაც. ლუმიერების გამოგონებამ სულ მალე დაიპყრო სამყარო. სინემატოგრაფს ტაშს უკრავდნენ გვირგვინოსნები, სახელმწიფო  მეთაურები, ხალხი…

მოძრავი ფოტოგრაფიის ხილვით განცვიფრებული ხალხი თვალს არ უჯერებდა, ხშირად თავზარი ეცემოდა. განსაკუთრებულ ეფექტს ახდენდა ფილმი “მატარებლის ჩამოსვლა”; როდესაც ეკრანზე მაყურებლისკენ ჯიქურად მომავალი ორთქლმავალი გამოჩნდებოდა, ბევრი დარბაზიდან შეშინებული გარბოდა. სხვა უფრო გულადი მაყურებელი კი ეკრანს მიღმა “საიდუმლო” კარს ეძებდა, სადაც, მისი აზრით, დამალული უნდა ყოფილიყო მატარებელი, ფორანი, ადამიანები და სხვა საგნები.

აი, როგორ აღწერს ფილმის პირველი ნახვით მიღებულ შთაბეჭდილებას ფრანგი კინორეჟისორი ანრი კლუზო: “ჰორიზონტზე მატარებელი ჩანს. ორთქლმავალს, რომელიც სადგურზე გაჩერდება, გარკვევით ვხედავთ. პერონზე რკინიგზელი დგას. იგი ვაგონის კარს აღებს, მგზავრები გადმოდიან, ტანსაცმელს ისწორებენ, ჩემოდნები მოაქვთ; ერთი სიტყვით, წინასწარ გაუთვალისწინებლად მოქმედებენ, სრულიად ბუნებრივი ადამიანური აზროვნებისა და არჩევანის თავისუფლების გამო. სწორედ აქ ვხედავთ ცხოვრებას თავისი უსაზღვრო მრავალფეროვნებით – იდუმალი აზრით გათვალისწინებელს”.

1896 წელს საქართველოშიც აჩვენეს ლუმიერის სეანსები. მოძრავი ფოტოგრაფიის “ჯადოქრობით” დაინტერესებულმა ქართველმა ოპერატორებმა, ვასილ ამაშუკელმა 1908 წელს, ხოლო ორი წლის შემდეგ ალექსანდრე დიღმელოვმა, პირველი დოკუმენტური სიუჟეტები გადაიღეს და ამ ხნიდან აღინიშნება ქართული კინოს წელთაღრიცხვა.

საქართველოში, ისევე როგორც თავდაპირველად საფრანგეთში, პირველი კადრები ხალხის ცხოვრების ბუნებრივ მიმდინარეობას ასახავდა. 1908-1909 წწ. ხალხმა იხილა ვასილ ამაშუკელის სწორედ ასეთი სიუჟეტები, “ხალხის სეირნობა ზღვის სანაპიროზე”, “მუშაობა ნავთის ჭაბურღილებთან”, “შეჯიბრება ცურვაში”, “ბაქოს ბაზრის ტიპები”, “გემის გადმოტვირთვა” და ა.შ.

1910 წელს კი ეკრანებზე გამოჩნდა ალექსანდრე დიღმელოვის მიერ გადაღებული დიდგვაროვანთა ცხოვრების ქრონიკა და აგრეთვე სიუჟეტები: “თბილისის ბოტანიკური ბაღი”, “ბორჯომის მინერალური წყლები”, “მცხთობა” და სხვ.

კადრი ფილმიდან “აკაკის მოგზაურობა რაჭა–ლეჩხუმში”

1912 წელს საქართველოში შეიქმნა პირველი სრულმეტრაჟიანი დოკუმენტური ფილმი “აკაკის მოგზაურობა რაჭა–ლეჩხუმში”. ვასილ ამაშუკელმა ფირზე აღბეჭდა ხალხის მასობრივი ზეიმი პოეტთან შეხვედრისას. ფილმში გამოსახული პოეზიის საყოველთაო–სახალხო სიყვარული ეროვნული ზნეობის გამომხატველი კინოდოკუმენტია, ვინაიდან წარმოჩენილია რაჭა–ლეჩხუმის გლეხობისა და ინტელიგენციის საზეიმო შეხვედრა პოეტთან. ეს ფილმი მსოფლიო კინოხელოვნებაშიც პირველ სრულმეტრაჟიან დოკუმენტურ ფილმად ითვლება. გარდა ამისა, ეს ფილმი პირველი იყო, რომელიც კონკრეტული პიროვნების ცხოვრების შესახებ გადაიღეს.

1916-1928 წწ. დაიწყეს პირველი ქართული მხატვრული ფილმის “ქრისტინეს” გადაღება, რომლის რეჟისორი და სცენარის ავტორი გახლდათ ალექსანდრე წუწუნავა. ფილმის სცენარი ეგნატე ნინოშვილის მოთხრობას ეფუძნება.

“ქრისტინე” თავდაპირველად ხუთი ნაწილისგან შედგებოდა. ამჟამად შემორჩენილი სამი ნაწილი, რომელიც კინოდრამატურგმა და კინომცოდნემ კარლო გოგოძემ აღადგინა, დაწვრილებითი ანალიზის საშუალებას არ იძლევა, მაგრამ ზოგად წარმოდგენას მაინც გვიქმნის ამ ფილმზე.

ოციანი წლების პირველ ნახევარში კინოპროდუქციის დიდი ნაწილი ლიტერატურულ ნაწარმოებთა ეკრანიზაციას წარმოადგენდა. ფილმებს იღებდნენ ალექსანდრე ყაზბეგის, დანიელ ჭონქაძის, გიორგი წერეთლის, ეგნატე ნინოშვილისა და სხვათა პროზაულ ქმნილებათა მიხედვით. მას შემდეგაც, მოყოლებული დღემდე, ქართული ლიტერატურის ეკრანიზაციის მცდელობა გრძელდება.

ამ პერიოდშია გადაღებული გიორგი წერეთლის მოთხრობის ეკრანიზაცია “სამი სიცოცხლე” (1924), ეგნატე ნინოშვილის “ჯანყი გურიაში” (1928) და “ჩვენი ქვეყნის რაინდის” მიხედვით გადაღებული “ტარიელ მკალავაძის მკვლელობის საქმე” (1925), აგრეთვე ავქსენტი ცაგარელის პიესაზე შექმნილი ფილმი “ხანუმა” (1926).

ქართულ კინოსივრცეში ყოველთვის იყო საუბარი იმაზე, თუ რამდენად კარგი ან ცუდია ესა თუ ის ეკრანიზაცია. ძალიან ხშირად ამბობენ, რომ ზოგიერთი ლიტერატურული ნაწარმოები იმდენად ცუდად არის ეკრანიზებული, ჯობდა მისი რეჟისორი საერთოდ არ გარიჯლიყო. ასეთ ფილმად ძალიან ხშირად სახელდება “დიდოსტატის მარჯვენა”.

კადრი ფილმიდან “მამლუქი”

ხდება პირიქითაც, როცა ეკრანიზაცია ლიტერატურულ ქმნილებას გადაწონის კიდეც, ასეთად მიიჩნევა “მამლუქი”. ისეც ხდება, რომ რეჟისორი თავისივე ნაწარმოების ეკრანიზაციას ახდენს. მხედველობაში მყავს გოდერძი ჩოხელი. ასეთ შემთხვევაში რასაკვირველია მეტი შანსია, რომ ფილმი კარგი გამოვა.  თუმცა უმჯობესია სულ თავიდან მოვყვეთ.

1923 წელს ეკრანებზე უჩვენებდნენ ბარსკის მიერ გადაღებულ “მოძღვარს” და ბეკ–ნაზაროვის “მამის მკვლელს”. ორივე ფილმში ხელუხლებლად დარჩა ყაზბეგის ნაწარმოებთა მხატვრული არსი. რუსეთიდან ჩამოსულმა ამ რეჟისორებმა ქართულ კინოხელოვნებაში შემოიტანეს რუსული რევოლუციამდელი კინოს გამოცდილება და ამდენად ალღო აუღეს ფილმწარმოებას. მაგრამ მათი ფილმების მხატვრული სრულფასოვნების ერთერთი ძირითდი ხელის შემშლელი მიზეზი იყო მათი განუსწავლელობა ქართულ ენასა, კულტურასა და თვითმყოფადობაში. ისინი თავად იყვნენ ფილმის სცენარის ავტორებიც და ხშირად ამ სცენარებს ქართული ლიტერატურის ქრესტომათიის რუსული გამოცემის მიხედვით წერდნენ.

ეროვნულობის ამსახველ ნაწარმოებთა შექმნის მიზნით ქართულ კინოხელოვნებაში მოიწვიეს ქართული თეატრის რეჟისორები კოტე მარჯანიშვილი და ალექსანდრე წუწუნავა, ადამიანები, რომელთაც უდიდესი როლი მიუძღვით ქართული თეატრის განვითარებაში.

როგორც ავღნიშნე, პირველი მხატვრული ფილმის “ქრისტინეს” დადგმა ალექსანდრე წუწუნავამ ითავა, მაგრამ მისი დამთავრება მაშინვე ვერ შეძლო. მხოლოდ 1924 წელს დაუბრუნდა იგი ამ ფილმს. 1925 წელს კი ეკრანებზე გამოდის მისი ფილმი “ვინ არის დამნაშავე?”, რომელიც ნინო ნაკაშიძის ამავე სახელწოდების პიესის მიხედვითაა გადაღებული. ეს ფილმი სამსახიობო კინოს ერთერთი მნიშვნელოვანი ნაწარმოებია. ამ ფილმში საუკეთესო სამსახიობო მიღწევად ითვლება ნატო ვაჩნაძის მიერ შესრულებული ფატის სახე.

ალექსანდრე წუწუნავამ და კოტე მარჯანიშვილმა თეატრში მიღებული გამოცდილება კინოში გადმოიტანეს. მსახიობებთან მუშაობა მათთვის ძალზედ მნიშვნელოვანი, სპეციფიკური და ფსიქოლოგიური პროცესი იყო. თუმცა ორივე რეჟისორი გარკვეულ მოულოდნელობას გადააწყდა კინოს “სიმუნჯის” გამო. ამ დანაკლისის შევსებას ისინი მხატვრული დეტალების, მიზანკადრით, ტანსაცმლისა და გარემოს გამომსახველობით ცდილობდნენ.

კადრი ფილმიდან “სამანიშვილის დედინაცვალი”

1925 წელს ეკრანებზე აჩვენეს კიდევ ერთი ეკრანიზაცია, კოტე მარჯანიშვილის ფილმი “სამანიშვილის დედინაცვალი”, რომელსაც დავით კლდიაშვილის იმავე სახელწოდების მოთხრობა დაედო საფუძვლად.

დავით კლდიაშვილი თავის ნაწარმოებში მეცხრამეტე საუკუნის ქართველი თავად–აზნაურობის ყოფას ასახავდა, ამხელდა მათ უაზრო, ფუქსავატურ და ნიადაგგამოცლილ ყოფას. ამ მხილებას ერთგვარი შეცოდება და ლმობიერებაც ახლდა. ამიტომ არის კლდიაშვილისეული იუმორი ცრემლნარევი.

კოტე მარჯანიშილმა ეს ცრემლნარევი იუმორი სატირით გაამძაფრა და ამ გზით პერსონაჟებისადმი ლმობიერება უარყო. გარდა ამისა დიდ როლს თამაშობდა მაშინ დროის ფაქტორი, ოციან წლებში ჯერაც მწვავედ იდგა კლასობრივი დაპირისპირების პრობლემა. რეჟისორმა ფილმს იმ დროისთვის დამახასიათებელი ინტერპრეტაცია მიანიჭა, ამით მეტად საინტერესო გახადა თანამედროვეთათვის ფილმი და მკაფიოდ გამოხატა თავისი პოზიცია.

მარჯანიშვილი ჩვეულებრივი სატირის მხატვრულ ხერხს არ დასჯერდა და ფილმის ფინალში გროტესკული ელემენტები შეიტანა. დედინაცვლის ხელიდან უეცრად დავარდნილი მჟავე კიტრის ნარჩენი, რომელიც მიანიშნებს რომ დედინაცვალი ფეხმძიმედაა, იმ უბედურების მაუწყებელია, რომლის თავიდან ასაცილებლად საწყალმა პლატონ სამანიშვილმა ამდენი იწვალა.

პლატონის როლს აკაკი ვასაძე ასრულებს. იგი შესანიშნავად გამოხატავს ფილმის მთელ იდეას, განაზოგადებს ორ უკიდურესობას: სიღატაკეს, დარდს და მოჩვენებით სიმდიდრესა და უდარდელობას. იგი კეთილი გულის, მშრომელი ადამიანია, მაგრამ აზნაურული გამორჩეულობის ყალბი შეგნება და საზოგადოებრივი გარემოცვა აიძულებს ტყუილსა და თამაშში ცხოვრებას. ამ ყველაფერს მსახიობი დახვეწილი ნიუანსებითა და ოსტატობით აღწევს.

წუწუნავამ და მარჯანიშვილმა გარს შემოიკრიბეს ახალგაზრდობა, რომელთა აღზრდის ერთგვარი მისიაც იკისრეს. მათ რიცხვში ერია ნიკოლოზ შენგელაია, მიხეილ ჭიაურელი, კოტე მიქაბერიძე, მიხეილ კალატოზიშვილი… არც ერთ მათგანს ‘მასწავლებლის’ შემოქმედება მექანიკურად არ გადმოუტანია ეკრანზე. თითოეულმა გამოავლინა ინდივიდუალიზმი და 1928 წლიდან დაიწყო ქართული კინოხელოვნების აღმავლობის ხანა. ოთხი წლის განმავლობაში გადაიღეს ოთხი ფილმი, რომელთაგან მხოლოდ ერთი, ნიკოლოზ შენგელაიას “ელისო” იყო ქართული ლიტერატურული ნაწარმოების ეკრანიზაცია.

კადრი ფილმიდან “ელისო”

როგორი ევოლუცია განიცადა ალექსანდრე ყაზბეგის მოთხრობამ და რაში მდგომარეობდა “ელისოს” იდეა? მოთხრობის თემაა ეროვნული ჩაგვრის პირობებში ქალ–ვაჟის უბედური სიყვარული. მასში ყაზბეგისეული სიმძაფრითაა გადმოცემული პიროვნული ბედნიერებისა და ხალხის წინაშე პასუხისმგებლობის გრძნობათა ჭიდილი. მოთხრობაში სიყვარული სძლევს მოქალაქეობრივი სოლიდარობის განცდას…

ფილმში, მოთხრობის მსგავსად, შენარჩუნებულია ეროვნული ჩაგვრის ლაიტმოტივი   და მოქალაქეობრივი თანადგომის იდეა განსაკუთრებული ძალითაა აქცენტირებული, რის შედეგადაც ლირიკულმა მოტივმა უკანა პლანზე გადაინაცვლა. ელისო თავის ბედკრულ ხალხთან რჩება და ამის გამო ვაჟიასთან გაყრას გადაწყვეტს. ფილმში იგი მხოლოდ შეყვარებული ასული როდია, ის ხალხის უბედურების გამზიარებელი, მებრძოლი ქალია.

ფილმში ასეთი ცვლილებების შეტანა დროის შესატყვისი იყო, დროისა, როცა ხალხის ინტერესების დაცვამ დიდი მნიშვნელობა შეიძინა. თუმცა კი ამის გამო ქართულ კინომცოდნეობაში ერთგვარი მერყეობა შეინიშნებოდა, იყო თუ არა ეკრანიზაცია “ელისო”? თუმცა კი ფილმში დაცულია მოთხრობის ძირითადი თემა და სიუჟეტური ქარგა. ცვლილება მხოლოდ იდეური აქცენტების თავისებურ გადანაცვლებაში გამოიხატება.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, მძიმე პირობების მიუხედავად საკმაოდ ბევრი ეკრანიზაცია შეიქმნა. ესენი იყო: ვეფხისტყაოსნის ეკრანიზაციის ერთდერთი მცდელობა – “ქაჯეთი” (1936, კოტე მიქაბერიძე (მხოლოდ ერთი თავის ეკრანიზაციაა)); იმავე წელს გადაღებული “დარიკო”, რომელიც ეგნატე ნინოშვილის ორი მოთხრობის “სიმონას” და “მოსე მწერლის” მიხედვით შეიქმნა; ქართული ხალხური ლექსის მოტივებზე შექმნილი ფილმი “არსენა” (1937); პოლიკარპე კაკაბაძის “კოლმეურნის ქორწინების” ტელევერსია – “ქალიშვილი ხიდობნიდან” (1940) და ნიკო ლომოურის “ქაჯანა”, რომელიც კონსტანტინე პიპინაშვილმა გადაიღო.

1955 წელს კი თენგიზ აბულაძემ და რეზო ჩხეიძემ გადაიღეს ფილმი “მაგდანას ლურჯა”, რომელმაც სულ მალე კანის და ედინბურგის საერთაშორისო ფესტივალებზე უმაღლესი ჯილდოები მიიღო.

კადრი ფილმიდან “მაგდანას ლურჯა”

“მაგდანას ლურჯაში” აბულაძემ და ჩხეიძემ ადამიანთა ერთობა აჩვენეს. ფილმის ფინალი შეცვლილია, გაბაშვილისეული დასკვითი მოსაზრება შეცვალეს და კანონმდებლობისგან დაჩაგრული მაგდანასა და მისი თანასოფლელების სულიერი ერთობა  აჩვენეს. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მივაქციოთ ამ ფილმში ბავშვებს. ყოველგვარი სიყალბე და პათეტიკურობა უარყვეს აბულაძემ და ჩხეიძემ. ფილმში ბავშვები მათთვის დამახასიათებელი ენით ლაპარაკობენ და ეს მეტყველება სრულიად ბუნებრივია.

ბავშვები რასაკვირველია ამჩნევენ განსხვავებას მათსა და მათ უფროსებს შორის და ამას კიდევაც განიცდიან. ისინი ყველაფერში ბაძავენ უფროსებს, მაგრამ მათი მიბაძვა უფროსების ყოფის ზუსტი ასლი როდის, მათ საკუთარი შესწორებები შეაქვთ გამეორებაში და სწორედ ეს ინდივიდუალიზმი ჩანს “მაგდანას ლურჯაში”. როცა მდინარეზე ბავშვები ლურჯას აბანავებენ, კატო ლურჯას კუდს ვარცხნის და უწნავს. სწორედ ამ დეტალში ჩანს, თუ როგორ იმეორებს პატარა გოგო დედის მოქმედებას, როგორ შეაქვს ბავშვური კორექტივი ლურჯას კუდზე.

კინოს ისტორიაში 1945-1955 წლები “მცირეფილმიან” პერიოდად მიიჩნევა. ამ ხანად საქართველოში მხოლოდ ცხრა ფილმი გადაიღეს. რიცხობრივ სიმცირეს თან სდევდა ხარისხის დაქვეითებაც, რის მიზეზსაც წარმოადგენდა მაშინ გაბატონებული უკონფლიქტობის თეორია, რომლის მიხედვით ხელოვნების ნაწარმოებში ურთიერთობა ბოროტსა და კეთილს შორის კი არა, კარგსა და ძალიან კარგს შორის უნდა წარმართულიყო.

ამ პერიოდში შემდეგი ეკრანიზაციები გამოვიდა, “აკაკის აკვანი” (1947, აკაკი წერეთლის “ჩემი თავგადასავლის” მიხედვით), “ქეთო და კოტე” (1948, ავქსენტი ცაგარელის “ხანუმა” და ვიქტორ დოლიძის “ქეთო და კოტე”), “გაზაფხული საკენში” (1950, გიორგი გულიას ამავე სახელწოდების მოთხრობის მიხედვით) და “ჭრიჭინა” (1954, ბარათაშვილის პიესა “მარინე”). მიუხედავად კინოწარმოების ასეთი ჩავარდნისა, ვფიქრობ ეს ეკრანიზაციები არც თუ ცუდი გამოვიდა, მსახიობების წყალობით “ჭრიჭინა” დღემდე პოპულარული ფილმია, ხოლო “ქეთო და კოტე” – ეს კლასიკაა.

ქართული კინოს ახლო წარსულსა და ტრადიციებს თუ გადავხედავთ, დადებითი გმირის მხატვრული სახის გამოკვეთი სერთ–ერთი ძირითადი ხერხი ადამიანისა და მისი გარემომცველი საზოგადოების წინააღმდეგობრივი სიტუაციის დახატვაა. გმირს უხდება დაბრკოლებების გადალახვა, მის გარშემო არსებული უარყოფითი ტენდენციების დაძლევა და ამ ბრძოლაში მისი ხასიათის პოზიტიური გამოვლინებით მაღალზნეობრივი იდეალების გამოხატვა.

ადამიანი, რომელიც კრიტიკულად განეწყობა გაყალბებული ტრადიციების წინააღმდეგ (გურამი – გ.შენგელაიას ფილმიდან “ალავერდობა”), ადამიანი, რომელიც თავისი სინდისითა და უკომპრომისობით ანგარებისა და კარიერიზმის ალყას გაარღვევს (ნიკო – ო.იოსელიანის ფილმიდან “გიორგობისთვე”) გმირები არიან, რადგან ისინი ცხოვრების წესის გადაგვარებას ებრძვიან.

შევჩერდები ფილმზე “ალავერდობა”, რომელიც 1962 წელს გადაიღო გიორგი შენგელაიამ გურამ რჩეულიშვილის ამავე სახელწოდების მოთხრობის მიხედვით.”ალავერდობის” გმირი გურამი ალავერდის ტაძრის რელიგიურ და შემოქმედებით სავანეში ქართული სადღესასწაულო ტრადიციიის მოსავლის აღების ზეიმისა და ქართული ლხინის დეგრადირებას ხედავს. ადამიანები სვამენ და არას თხზავენ, არ ისმის სადღეგრძელოს მჭევრმეტყველება და ხალხური სიბრძნე, ადამიანები მღერიან და მელოდიას არ გადმოსცემენ. ადამიანთა ჯგუფი, რომელიც გაუკუღმართებულ ლხინს ეწევა, ფლობს ხალხურ სიბრძნეს, მჭევრმეტყველებას, პოლიფონიისა და პლასტიკის უნარს, მაგრამ ალკოჰოლისაგან დაბარბაცებული უარყოფს საკუთარ თავს, ნიჭიერებას და აქედან გამომდინარე ეროვნულობას და ტრადიციებსაც.გურამი შეძლებს შეანჯღრიოს ღვინისგან დათანგული ადამიანების უაზრო არსებობა, გამოაფხიზლოს, გააბრაზოს ისინი და მათი ყურადღება მიიპყროს. იგი ამაღლდება მთაზე, თაძრის გუმბათიდან გადმოსძახებს გარინდებულ ადამიანებს, მაგრამ ვერას იტყვის.მიუხედავად ამისა იგი თანამედროვეთათვის მაინც დადებითი გმირია, რადგან შეძლო პროტესტის გამჟღავნება, იგი ეთიკური გმირია იმიტომ, რომ შემგუებელი არაა, შეუძლია გაბრაზდეს ტრადიციების გაყალბების გამო და ხელი შეუშალოს ადამიანთა გადაგვარებას.

ამ სახის ფილმებში ხშირად არ არის ნაჩვენები, რომ სოფლად ცხოვრებას თავისი უპირატესობა აქვს და ისე ჩანს, თითქოს ახალგაზრდობა იძულებით ცხოვრობს იქ. არსებობს ისეთი ფილმებიც, სადაც დაპირისპირებაა ნაჩვენები, ძველი თაობა სოფელს, მიწას ვერ ელევა, ახალგაზრდობას კი ქალაქისკენ მიუწევს გული. ესეც დრომ მოიტანა, დრომ და ვითარებამ.

სანამ საუკუნე ორმოცდაათიანებს დაასრულებდა, ეკრანზე გამოვიდა შემდეგი ეკრანიზაციები: “ოთარაანთ ქვრივი” (1957, ილია ჭავჭავაძე); “ჩხიკვთა ქორწილი” (1957, ვაჟა–ფშაველა); “მამლუქი” (1958, უიარაღო); “ფატიმა” (1958, კოსტა ხეთაგუროვი); “მაია წყნეთელი” (1959, ვლადიმერ კანდელაკი).

შეიძლება ბევრი იმსჯელონ კინოკრიტიკოსებმა მეოცე საუკუნის კინემატოგრაფიაში თემატიკის, ხასიათის და განწყობის ცვლილებაზე, მაგრამ კონკრეტულად ეკრანიზაციებზე რაიმეს თქმა ძალიან ძნელია. არავითარ კანონზომიერებას არ ემორჩილება. ვერ ვიტყვით, რომ პირველ ნახევარში უფრო მხიარულ ეკრანიზაციებთან გვქონდა საქმე, ვიდრე მეორეში. რიცხობრივად თუ ვიმსჯელებთ და სტატისტიკას მოვიშველიებთ, მაშინაც დავინახავთ, რომ თითქმის თანაბარი რაოდენობის ეკრანიზაციებია გადაღებული როგორც დადებით, ისე მძიმე, პრობლემატურ საკითხებზე.

უნდა აღინიშნოს, რომ კინემატოგრაფიის განვითარების დასაწყისში საქართველოში მაინც უფრო ეტანდებოდნენ ყაზბეგს, ნინოშვილს, წერეთელს, ჭონქაძეს, კლდიაშვილს… ალბათ იმიტომ, რომ მათი ნაწარმოებები უკეთ გამოხატავდა იმ დროინდელი საქართველოს წუხილს, უკეთ ეხმიანებოდა თანამედროვე საზოგადოების პრობლემებს და აქტუალური იყო.

დრომ საქართველოს ისეთი მწერლები შესძინა შემდგომში, როგორებიც არიან ნოდარ დუმბაძე, ჭაბუა ამირეჯიბი, რევაზ ინანიშვილი, გოდერძი ჩოხელი… მათმა შემოქმედებამ ახალი სიტყვა თქვა ქართულ ხელოვნებაში.მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრიდან დაიწყო ილია ჭავჭავაძის ნაწარმოებთა ეკრანიზაციაც. ეკრანიზებულია “ოთარაანთ ქვრივი” (1957), “გლახის ნაამბობი” (1961), “კაცია–ადამიანი?!” (1979) და “ლუარსაბ თათქარიძე” (1989). “კაცია–ადამიანი?!” ორჯერაა ეკრანიზებული, პირველად სიკო დოლიძის, ხოლო მეორედ ალექსანდრე ნინუას მიერ.

კადრი ფილმიდან “ბაში–აჩუკი”

ეკრანიზებულია აგრეთვე ვაჟა–ფშაველას პოემები, აკაკი წერეთლის “ჩემი თავგადასავალი” და “ბაში–აჩუკი”. აღსანიშნავია ასევე კონსტანტინე გამსახურდიას ორი დიდი რომანი, “მთვარის მოტაცება” და “დიდოსტატის მარჯვენა”. “დიდოსტატის მარჯვენაში” ისეთმა მსახიობებმა ითამაშეს, როგორებიც არიან ოთარ მეღვინეთუხუცესი (მეფე გიორგი), ვასო გოძიაშვილი (მელქისედეკ კათალიკოსი), თენგიზ არჩვაძე (არსაკიძე), ვერიკო ანჯაფარიძე (არსაკიძის დედა), დოდო აბაშიძე (მამამზე ერისთავი), სესილია თაყაიშვილი (ბორდოხანი), ლეილა აბაშიძე (ვარდისახარი), ზურაბ ქაფიანიძე (პიპა)… “მთვარის მოტაცებაშიც” მთელი თანავარსკვლავედი თამაშობდა, ისევ ოთარ მეღვინეთუხუცესი და ზურაბ ქაფიანიძე, ეროსი მანჯგალაძე, კახი კავსაძე, რამაზ ჩხიკვაძე…

ნოდარ დუმბაძის ნაწარმოების პირველი ეკრანიზაცია 1962 წელს შედგა ფილმით “მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი”. ძალიან ბევრი კინომცოდნის თვალსაზრისით სწორედ ეს ფილმია საუკეთესო ეკრანიზაცია, რადგან მასში კარგად გამოიხატა გურული იუმორი და თვითმყოფადობა. აღსანიშნავია, რომ ნოდარ დუმბაძე თავისი ნაწარმოებების ეკრანიზაციებისთვის სცენარებს თავად წერდა.

1965 წელს გადაიღეს “მე ვხედავ მზეს”, 1972 წელს “ნუ გეშინია დედას” მიხედვით ეკრანებს მოევლინა “გზა მშვიდობისა ჯაყო”, 1979 წელს “ძახილი”, 1982 წელს “მარადისობის კანონი”, 1987 წელს “ჩემი ბოშები”.

რა შეიძლება ითქვას ამ ფილმებზე ისეთი, რაც ჯერ არ თქმულა? გარდა იმისა რაც თავად ნოდარ დუმბაძემ თქვა მარადისობის კანონზე: “მარადისობის კანონის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ… ადამიანის სული, გაცილებით უფრო მძიმეა, ვიდრე სხეული, იმდენად მძიმე, რომ ერთ ადამიანს მისი ტარება არ შეუძლია, ამიტომ, ვიდრე ცოცხლები ვართ, ერთმანეთს ხელი უნდა შევაშველოთ და ვეცადოთ, როგორმე უკვდავყოთ ერთმანეთის სული; თქვენ ჩემი, მე სხვისი, სხვამ სხვისი და ასე დაუსაბამოდ, რამეთუ იმ სხვისი გარდაცვალების შემდეგ არ დავობლდეთ და მარტონი არ დავრჩეთ ამ ქვეყანაზე…“

ზემოთჩამოთვლილი ფილმების გარდა სამოციან წლებში ეკრანებზე გამოვიდა სხვა ეკრანიზაციებიც: “პაპა გიგია” (1960 გ. ჩიქოვანის “მეორე ოჯახის” მიხედვით), “ლევანა” (1960 ო. იოსელიანი, “კარდაკარ (1960 დ. კლდიაშვილის “სოლომონ მორბელაძის” მიხედვით), “თეთრი ქალიშვილი” (1962 ო. იოსელიანი), “ხევისბერი გოჩა” (1964 ა. ყაზბეგი), “მიქელა” (1965 დ. კლდიაშვილი), “მაცი ხვატია” (1966 ა. ფურცელაძე), “ტარიელ გოლუა” (1968 ლ.ქიაჩელი).

შესამჩნევად იმატა ამ წლებიდან ქართულმა ფილმებმა, აღორძინების ხანა დაუდგა ქართულ კინემატოგრაფიას და ალბათ ამიტომაც გამოჩნდა ამდენი ეკრანიზაცია, უნდა ითქვას – კარგი ეკრანიზაციები. ყაზბეგის და კლდიაშვილის თემატიკამ ამ დროისთვის ერთი შეხედვით დაკარგა აქტუალობა, მაშინ ხომ კომუნიზმი ყვაოდა, როცა “ყველა და ყველაფერი ბედნიერი იყო”. მიუხედავად ამისა ორივე მწერლის ეკრანიზაცია მოხდა, რადგან პროტესტის თემა არასოდეს გაქრება ქართულ ხელოვნებაში. არც დანარჩენი ფილმები გამოირჩევა ფერადოვნებით და ხალისით.

სამოცდაათიან წლებში მიხეილ ჯავახიშვილის “უპატრონოს” მიხედვით გადაიღეს ფილმი “ნუცა”, ასევე ძალიან სევდიანი ფილმი, საწყალი ნუცას შესახებ, რომელმაც ცხოვრების უსამართლობას ვეღარ გაუძლო და სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. მოხუცი ქალბატონის სიკვდილის შემდეგ იგი უპატრონოდ დარჩა. დედის დაკრძალვაზე ჩამოსული ახალგაზრდა ბატონი მას ნამუსს ახდის და ნუცა დაფეხმძიმდება. ამის გამო მას ღატაკ სიმონას მიათხოვებენ. ერთხელ კი სახლში დაბრუნებული სიმონა, რომელიც მთვრალია, ჯავრს ნუცაზე იყრის, ისიც ვეღარ გაუძლებს და თავს მოიკლავს.

იმავე წელს გადაიღეს ნიკო ლორთქიფანიძის ნაწარმოების ეკრანიზაცია “ეპისკოპოსი ნადირობაზე”, ხუთი წლის შემდეგ ლორთქიფანიძის კიდევ ერთი ეკრანიზაცია, “სოფლის აშიკი”. 1973 წელს “ლევან ხიდაშელი” (გურამ ფანჯიკიძე). ფანჯიკიძის კიდევ ერთი რომანი “სპირალი” 1990 წელს მოხვდა ეკრანებზე.

კინოსტუდია “ქართულ ფილმში” შექმნა თავისი უკანასკნელი ფილმები “ლეგენდა სურამის ციხეზე” (დოდო აბაშიძესთან ერთად, 1984) და “აშუღ-ყარიბი” (1988) შესანიშნავმა ხელოვანმა სერგო ფარაჯანოვმა, რომლის უნიკალური ხელოვნება აღმოსავლური კულტურის ტრადიციებიდან და თბილისური ფოლკლორიდან იღებს სათავეს.

კადრი ფილმიდან “დათა თუთაშხია”

დიდი პოპულარობით სარგებლობს გიგა ლორთქიფანიძისა და გიზო გაბესკირიას მრავალსერიიანი ფილმი “დათა თუთაშხია” (1975-1978; ჭაბუა ამირეჯიბის ამავე სახელწოდების რომანის ეკრანიზაცია), სადაც მსახიობმა ოთარ მეღვინეთუხუცესმა შესანიშნავად შეასრულა სიმართლისათვის მებრძოლი აბრაგის როლი.

1972 წელს მნიშვნელოვანი მოვლენა მოხდა ქართული კინოს ისტორიაში. კინოფაკულტეტი გაიხსნა საქართველოს შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრალურ ინსტიტუტში, რომელიც შემდგომში თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტად გარდაიქმნა.  ქართული კინოსკოლის აღზრდილებმა, საერთოდ 80-90 წლების თაობათა რეჟისორებმა, ახალი სუნთქვა, ახალი პრობლემები და სამყაროს ახალი ხედვა მოიტანეს ქართულ კინოში.

ორიგინალური კინოაზროვნებითა და ავტორისეული მსოფლმხედველობით გამოირჩევიან რეჟისორები, რომელთაც აგრეთვე შექმნეს ეკრანიზაციები: გოდერძი ჩოხელი (“ადგილის დედა”, 1978; “ბაკურხეველი ხევსური”, 1980; “ადამიანთა სევდა”, 1984; “ცოდვის შვილები”, 1989; “სამოთხის გვრიტები”, 1997; “ლუკას სახარება”, 1998; “მიჯაჭვული რაინდები”, 1999); ნანა ჯანელიძე “იავნანა” (1994); ლევან თუთბერიძე “გასეირნება ყარაბაღში” (2005).

რომანტიკული განზოგადებისა და პოეტური ფორმებისადმი სწრაფვამ, რამაც 60-70-იანი წლების რეჟისორთა ძალისხმევით, ქართული კინოს ფენომენი შექმნა, ახალი თაობის ავტორთა შემოქმედებაში თანდათან ადგილი დაუთმო თანამედროვეობის პრობლემებისა და გმირთა ხასიათების დრამატულ გააზრებასა და მკაცრ, ხშირ შემთხვევაში, ნატურალისტურ სტილისტიკას.

ეს ტენდენცია, განსაკუთრებით, უკანასკნელ ათწლეულში გამოიკვეთა, თუმცა, ამ პერიოდის კინოპროდუქციის ანალიზისას გასათვალისწინებელია მწვავე პოლიტიკური ფონი, ცხოვრების ყველა სფეროში არსებული ტოტალური კრიზისი, რამაც შესამჩნევად შეაფერხა კინოპროცესის განვითარება. სახელმწიფომ ვეღარ უზრუნველყო კინოწარმოება სათანადო მატერიალური მხარდაჭერით, უსახსრობის გამო ცალკეულ ფილმებზე მუშაობა წლების განმავლობაში ჭიანურდებოდა. მრავალი კინემატოგრაფისტი საერთოდ ჩამოშორდა შემოქმედებით პროცესს. თუმცა, მსოფლიო კინოს ისტორიიდან ცნობილია, რომ ანალოგიური სიტუაციები ხშირად “ახალი ტალღების” შემოჭრის წინაპირობაგამხდარა. სამწუხაროდ, ჩვენში პოლიტიკურ-ეკონომიკური კრიზისი და შემოქმედებითი საქმიანობა, უმეტესწილად, პირდაპირ დამოკიდებულებაში აღმოჩნდა.

დაბოლოს, მართალია, გასული საუკუნის 90-იანი წლების ქართულ კინოში არ დაწყებულა აღმავლობა, მაგრამ დროის ზოგადი განწყობისა და ატმოსფეროს ფიქსაციის თვალსაზრისით, იგი საკმაოდ საგულისხმო სურათს გვთავაზობს, ათწლეულის განმავლობაში შექმნილი კინოპროდუქციის ეკლექტიკურ სიჭრელეში მაინც იკვეთება გარკვეული ტენდენციები, საერთო სიმპტომატური ნიშნები. კერძოდ, როგორც უკვე ითქვა, 90-იანი წლების ქართული კინო თანდათანობით შორდება პოეტურ-იგავურ ფორმებს, რომანტიკული, “შერეკილი” გმირების ადგილს თითქმის მთლიანად იკავებენ კონკრეტული სოციუმის, მეტწილად კი ე.წ. “ფსკერის” წარმომადგენლები და ამ პერიოდის კინოპროდუქცია ძირითადად განწირულობის, დაბნეულობის, შიშის, ტოტალური ქაოსის შეგრძნებით ხასიათდება.   ძნელია ამ მოკლე მიმოხილვაში ქართული კინოს საუკუნოვანი ისტორიის მანძილზე შექმნილი კინოპროდუქციის სრული გაანალიზება. მით უმეტეს, რომ მასალა სრულიად არაერთგვაროვანია თემატიკის, ჟანრის, მსოფლმხედველობითი თუ ესთეტიკური ორიენტაციის თვალსაზრისით.

Advertisements

18 thoughts on “ქართული ლიტერატურული ნაწარმოებების ეკრანიზაციები

  1. მაგდანას ლურჯა როგორ არ გამხსენებია :0

    აუ რამხელა პოსტია, ეს გენაცვალე რეფერატია ^^

    Like

    • მოლიმაც ეგ მკითხა პოსტია თუ რეფერატიო 🙂 საკონფერენციო თემაა, სიზუსტისთვის, არც ვიცი შეიძლება თუ არა, რომ გამოვაქვეყნე, მარა ვინ იპოვის? აქ მაინც არავინ შემოდის კონკრეტული ბლოგერების გარდა 🙂

      Like

    • მაგაში კი დაგეთანხმები 🙂 1912 წლიდან დღემდე ყველა ფილმი სათითაოდ შევამოწმე, რომ არ გამომრჩენიყო რამე მნიშვნელოვანი, ექვსამდე წიგნი გადაკითხვა მოვასწარი და რამდენიმე ათეული სტატიის 🙂 ერთი უძილო ღამის ფასად დამიჯდა 🙂 არადა არ ვარგა ნამდვილად, უბრალოდ მიცემული სიტყვა ვერ გავტეხე და დავწერე თორემ…

      Like

  2. რეფერატი კი არა, მთელი დისერტაციაა 🙂
    “მთვარის მოტაცებაზე” საშინელი ეკრანიზაცია მგონი მსოფლიო მასშტაბით არ გადაუღიათ…

    Like

  3. მართლა რამხელაა 🙂 მე მაინც “დიდოსტატის მარჯვენა” მგონია ყველაზე საშინელი დადაღება

    Like

  4. ვაუ, რამდენი გიმუშავია! რაც მთავარია, ნაყოფიერად… “დიდოსტატის მარჯვენა” არც მე მომწონს, აი, “მთვარის მოტაცება” არ მინახავს, მაგრამ ალბათ, არც ეგ იქნება ბევრად უკეთესი…

    Like

    • ეგრეა, დიდი არაფერია, საშინელი ეკრანიზაციები გამოვიდა გამსახურდიასი

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s